Wysoka wrażliwość jest czymś innym niż nieśmiałość i introwersja. Ludzie wysoko wrażliwi – zarówno dzieci, jak i osoby dorosłe – przejawiają wyraźną skłonność do refleksji, mają trudności z podejmowaniem decyzji, a także wolno przyzwyczajają się do nowych sytuacji. Takie osoby łatwo ulegają nadmiernemu pobudzeniu, gdyż zauważają wszystko, co nowe, i myślą o tym znacznie intensywniej niż inni. Często dużo silniej odbierają odczucia płynące z ciała, a niezaspokojenie podstawowych potrzeb fizjologicznych powoduje u nich wyraźne pogorszenie funkcjonowania.
Cechy nadwrażliwości
Układ nerwowy dzieci wysoko wrażliwych jest hiperreaktywny, co przyczynia się do zwiększenia reaktywności emocjonalnej, obniżenia progu rejestrowania informacji sensorycznych (np. osobie przeszkadza hałas lub jasne światło) oraz zwiększenia świadomości subtelności bodźca (np. osobę mogą drażnić delikatne, pojawiające się na chwilę zapachy). Obszary mózgu powiązane z wysoką wrażliwością w dużym stopniu pokrywają się z obszarami, które odpowiadają za empatię. Dzieci o wysokiej wrażliwości cechuje reaktywność emocjonalna. Wysoko wrażliwe dziecko ma głębokie odczucia sensoryczne, powodujące niepokój, ruchliwość, drażliwość, nieuzasadnioną płaczliwość. Dzieci cechuje również brak umiejętności rozumienia i komunikowania swoich przeżyć i potrzeb.
Wysoka wrażliwość jest cechą wrodzoną, związaną z temperamentem, uwarunkowaną neurologicznie i powiązaną z większą pobudliwością komórek nerwowych. To dlatego wysoko wrażliwe dzieci przejawiają większą wrażliwość na bodźce fizyczne, emocjonalne i społeczne.
Typowe cechy wysoko wrażliwego dziecka
Wysoko wrażliwe dzieci nie są jednorodną grupą, ale wiele z nich przejawia podobne schematy zachowań i reakcji. Choć każde dziecko może wyrażać swoją wrażliwość inaczej, istnieją pewne wspólne cechy, które pozwalają dostrzec, że mamy do czynienia z wyjątkowym – choć wymagającym – sposobem odbierania świata.
Głębokie przetwarzanie bodźców
Dzieci długo analizują nowe sytuacje, przewidują różne scenariusze, zadają pytania, które czasem zaskakują swoją dojrzałością. Nie podejmują decyzji pochopnie – nawet wybór koloru kredki może być poprzedzony rozważaniem wszystkich możliwości. Ich sposób myślenia bywa zaskakująco refleksyjny jak na wiek dziecka.
Łatwe przestymulowanie
Głośne dźwięki, tłumy ludzi, hałas w przedszkolu, zmiany planów – wszystko to może wywoływać u dziecka napięcie, zmęczenie, a nawet płacz czy wycofanie. Ich układ nerwowy szybciej „przeładowuje się” zbyt dużą ilością bodźców.
Silna reaktywność emocjonalna i empatia
Dziecko wysoko wrażliwe może przeżywać emocje bardzo intensywnie – zarówno swoje, jak i cudze. Potrafi płakać, gdy bohater w książce jest smutny, albo silnie reagować na niesprawiedliwość wobec kolegi. Często jako pierwsze zauważa, gdy ktoś w otoczeniu jest smutny lub zdenerwowany.
Wrażliwość na subtelności
Dzieci zauważają rzeczy, które innym umykają – cichy szelest, zmianę tonu głosu, zapach nowych perfum, etykietkę w ubraniu. Potrafią rozpoznać niewielkie różnice w zachowaniu dorosłych, zmiany wystroju czy nawet emocje wyrażone niewerbalnie.
Perfekcjonizm i strach przed porażką
Wiele dzieci wysoko wrażliwych chce robić wszystko idealnie. Obawa przed krytyką czy popełnieniem błędu może powodować, że nie podejmują działania wcale – wolą zrezygnować niż nie spełnić oczekiwań (swoich lub cudzych).
Potrzeba przewidywalności i czasu na adaptację
Dzieci wysoko wrażliwe często czują się bezpieczniej, gdy wiedzą, czego się spodziewać. Zmiany planów, nowe miejsca czy nieznane osoby mogą je stresować. Potrzebują więcej czasu, by „oswoić się” z nową sytuacją, zanim w pełni się zaangażują.
Obserwuj dziecko
Pierwszym krokiem jest uważna obserwacja:
- często się zamyśla i długo analizuje sytuacje?
- szybko się wzrusza, martwi lub denerwuje?
- reaguje na hałas, światło, zapachy lub faktury mocniej niż inne dzieci?
- potrzebuje więcej czasu, by wejść w nowe środowisko?
- czuje się przytłoczone dużymi wydarzeniami, takimi jak urodziny, występy, święta?
- zaskakuje Cię empatią, dojrzałością emocjonalną lub spostrzegawczością?
Jeśli odpowiedzi na wiele z tych pytań brzmią „tak” – możesz mieć do czynienia z dzieckiem wysoko wrażliwym.
Dobre i złe strony
Naukowcy powiązali omawianą właściwość z wieloma pozytywnymi cechami, takimi jak kreatywność, empatia i wrażliwość artystyczna. Nic więc dziwnego, że wysoka wrażliwość występuje częściej u artystów. Jednocześnie osoby przejawiające tę cechę są szczególnie wrażliwe na wpływy środowiska. Wysoko wrażliwe dzieci mogą być bardziej narażone na depresję, jeśli dorastają w niesprzyjającym otoczeniu.
Niewrażliwość wydaje się niezbyt pożądaną cechą. Jednak wysoka wrażliwość również niekiedy przeszkadza w życiu. Współczesny świat z jego szybko zmieniającymi się wymaganiami zdaje się oczekiwać od nas raczej umiarkowanej wrażliwości. Ludzi niewrażliwych uczymy empatii, uważności czy inteligencji emocjonalnej, natomiast „nadwrażliwców” staramy się wyposażyć w grubą skórę, aby byli rozważniejsi, mniej emocjonalni i odporniejsi na stres.
Przyjazne otoczenie
Dziecko wysoko wrażliwe może wypadać gorzej, kiedy funkcjonuje pod presją czasu lub gdy jest obserwowane czy oceniane, np. przez grupę. Jeśli potrzebuje więcej czasu, aby wykonać polecenie, to poganianie, ocenianie czy okazywanie zniecierpliwienia nie pomogą – zwiększą i tak już duże pobudzenie dziecka, co uniemożliwi nie tylko sprawne wykonanie zadania, ale i komunikację. Nie naciskaj na dziecko, ale też nie zniechęcaj go do aktywności; cierpliwie wspieraj je i towarzysz mu, jeśli tego potrzebuje, w stawianiu czoła nowym wyzwaniom. Rozmawiaj z nim o tym, czym jest wysoka wrażliwość i jak może wpływać na jego funkcjonowanie. Wspólnie wypracujcie metody, które pomogą dziecku radzić sobie w trudnych dla niego sytuacjach.
Każde dziecko jest wyjątkowe
Przyjrzyj się swojemu dziecku. Spójrz na nie w nowy sposób. Postaraj się odpowiedzieć na następujące pytania:
- Kim jest ten człowiek?
- Co lubi, a czego nie lubi?
- Co jest jego mocną stroną, a w czym potrzebuje wsparcia?
- Czego się boi?
- Co sprawia mu prawdziwą przyjemność?
- Kiedy odczuwa zakłopotanie, a kiedy jest z siebie dumny?
Taka bezstronna obserwacja, podobnie jak rejestracja kamerą, może ułatwić odpowiedź na pytanie, jakie metody najlepiej pomagają twojemu dziecku rozwijać się w danym (określonym tu i teraz) momencie, czy w przypadku twojego dziecka lepiej sprawdza się tzw. wychowanie bez granic, czy też np. mądry system reguł i konsekwencji.
Wysoka wrażliwość to nie wada ani defekt – to cecha temperamentu, z którą niektóre dzieci po prostu się rodzą. Oznacza większą uważność na bodźce, głębsze przetwarzanie informacji, silniejsze emocje i wyczulenie na detale. Dzieci wysoko wrażliwe potrafią zauważyć to, co innym umyka, ale też szybciej się męczą i reagują intensywniej na pozornie drobne sytuacje.
Jeśli zauważasz u swojego dziecka wiele z opisanych cech – nie jesteś sama/sam. Wysoka wrażliwość dotyczy nawet 20% dzieci, co oznacza, że w każdej grupie przedszkolnej czy klasie znajdziesz kilkoro takich dzieci.
Najważniejsze, co możesz zrobić jako rodzic, to zaakceptować tę cechę, nie obwiniać się za nią i nauczyć się wspierać swoje dziecko zgodnie z jego potrzebami. Nie chodzi o to, by zmieniać wrażliwca w kogoś bardziej „odpornego”, lecz by pomóc mu rozwijać się w bezpiecznym, wspierającym środowisku – i wykorzystać jego potencjał.
Agnieszka Remian