Jednym z najważniejszych zadań rozwojowych dziecka około 6 roku życia jest osiągnięcie odpowiedniego poziomu dojrzałości emocjonalnej i społecznej, która ułatwia rozpoczęcie nauki w szkole. W tym okresie dzieci stopniowo uczą się lepiej rozumieć własne emocje oraz uczucia innych osób. Zaczynają pojawiać się takie postawy, jak empatia, troska o drugiego człowieka, wdzięczność czy współczucie.
Nie wszystkie dzieci w tym wieku potrafią jednak swobodnie mówić o swoich emocjach. Często wyrażają je poprzez zachowanie. Niektórym sześciolatkom nadal trudno jest współpracować z rówieśnikami, przestrzegać zasad obowiązujących podczas wspólnej zabawy czy podporządkować się poleceniom dorosłych. Takie trudności mogą wynikać między innymi z indywidualnego tempa rozwoju lub niewystarczających doświadczeń społecznych.
Sześciolatki nadal cechują się dużą zmiennością emocjonalną. W krótkim czasie mogą przechodzić od radości i entuzjazmu do złości czy frustracji. Nierzadko koncentrują się przede wszystkim na własnych potrzebach i oczekują, że otoczenie będzie się do nich dostosowywać. Zdarza się, że łatwo się denerwują, wdają się w sprzeczki, obwiniają innych za niepowodzenia lub uparcie bronią swojego zdania. Mogą także długo negocjować z dorosłymi i niechętnie rezygnować z wcześniej zaplanowanych działań.
W relacjach z rówieśnikami dzieci często przejawiają silną potrzebę współzawodnictwa. Chętnie biorą udział w różnych formach rywalizacji, jednak przegrana bywa dla nich trudnym doświadczeniem. W tym wieku może pojawiać się również zazdrość o uwagę dorosłych, sukcesy kolegów czy posiadane przez nich przedmioty. Zachowania życzliwe, pomocne i bezinteresowne rozwijają się stopniowo, dlatego dzieci nie zawsze potrafią jeszcze spontanicznie wspierać innych.
Ogromny wpływ na rozwój umiejętności społecznych dziecka mają rodzice i opiekunowie. To właśnie oni są pierwszymi osobami, od których dziecko uczy się sposobów komunikowania się, rozwiązywania sporów oraz budowania relacji z innymi. Istotne jest więc, jak dorośli reagują na konflikty pojawiające się między dziećmi, jak rozwiązują nieporozumienia we własnej rodzinie oraz czy wspierają dziecko w sytuacjach takich jak wyśmiewanie, odrzucenie przez grupę czy agresja ze strony rówieśników.
Konflikty między dziećmi są naturalnym elementem ich rozwoju i zdobywania doświadczeń społecznych. Rodzice mogą obserwować je zarówno w kontaktach z rodzeństwem, jak i podczas zabawy z innymi dziećmi. Zakres pomocy udzielanej dziecku powinien być dostosowany do jego wieku, nasilenia problemu oraz tego, jak bardzo dana sytuacja wpływa na jego samopoczucie. Młodsze dzieci zwykle potrzebują większego wsparcia, ponieważ dopiero uczą się kontrolowania emocji i skutecznego rozwiązywania konfliktów. Choć rodzice nie są w stanie całkowicie uchronić dziecka przed trudnymi doświadczeniami, mogą przygotować je do radzenia sobie z nimi.
Jakie zadania mają rodzice?
Do najważniejszych działań wspierających rozwój kompetencji społecznych dziecka należą:
- wzmacnianie poczucia własnej wartości,
- rozwijanie umiejętności rozpoznawania i nazywania emocji,
- uczenie wyrażania własnego zdania oraz asertywnego bronienia swoich przekonań,
- przygotowywanie dziecka do konstruktywnego przyjmowania krytyki,
- rozwijanie umiejętności odmawiania w sytuacjach wymagających postawienia granic,
- rozmowy o prawach dziecka oraz zasadach obowiązujących w relacjach z innymi ludźmi.
Warto wykorzystywać codzienne sytuacje do rozmów o emocjach i sposobach rozwiązywania problemów. Inspiracją mogą być przeczytane książki, obejrzane bajki czy wydarzenia mające miejsce między rodzeństwem lub rówieśnikami. Dziecko powinno wiedzieć, jak reagować, gdy ktoś je krzywdzi, komu może zaufać i gdzie szukać pomocy. Równie ważne jest, aby rodzice sami byli przykładem spokojnego rozwiązywania konfliktów oraz umiejętności osiągania kompromisu. Dzieci uczą się przede wszystkim poprzez obserwację zachowań dorosłych.
Każde dziecko powinno mieć również pewność, że w trudnych chwilach może zwrócić się do rodziców. Świadomość, że zostanie wysłuchane, zrozumiane i otrzyma wsparcie bez krytyki czy oceniania, daje mu poczucie bezpieczeństwa i wzmacnia zaufanie.
Co mogą zrobić rodzice?
- Tworzyć dziecku okazje do rozwijania kompetencji społecznych, takich jak rozpoczynanie znajomości, dołączanie do zabawy, przepraszanie, proszenie o pomoc czy dzielenie się z innymi.
- Organizować spotkania z rówieśnikami oraz umożliwiać dziecku uczestniczenie w różnych aktywnościach, podczas których może nawiązywać nowe znajomości.
- Wspólnie bawić się w odgrywanie scenek uczących empatii, rozpoznawania emocji, asertywnej komunikacji i konstruktywnego rozwiązywania problemów.
- Konsekwentnie wymagać od dziecka przestrzegania zasad obowiązujących wszystkich domowników, takich jak okazywanie szacunku, życzliwości czy nieprzerywanie innym podczas rozmowy.
- Ustalać realistyczne oczekiwania wobec relacji między rodzeństwem i pamiętać o poświęcaniu każdemu dziecku indywidualnego czasu oraz uwagi.
- Zachęcać dziecko do samodzielnego podejmowania decyzji i poszukiwania rozwiązań problemów, jednocześnie dyskretnie nadzorując wspólną zabawę dzieci.
- Czytać książki i bajki pokazujące pozytywne wzorce zachowań, takie jak odwaga, współpraca, pomaganie innym czy umiejętność odmawiania.
- Wyjaśniać na konkretnych przykładach, czym jest zgodne współżycie z innymi, doceniać przejawy współpracy i podkreślać korzyści płynące z osiągania porozumienia.
- Nie wzmacniać zachowań takich jak skarżenie, wypominanie dawnych sytuacji czy wymuszanie krzykiem. Zamiast tego warto pokazywać dziecku skuteczniejsze i bardziej życzliwe sposoby komunikowania swoich potrzeb.
Oprac. mgr Oktawia Benewiat- Buch
Bibliografia
- Brzezińska, A. I. (2000). Społeczna psychologia rozwoju. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
- Kielar-Turska, M. (2003). Średnie dzieciństwo. Wiek przedszkolny. W: B. Harwas-Napierała, J. Trempała (red.), Psychologia rozwoju człowieka. Charakterystyka okresów życia człowieka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Schaffer, H. R. (2018). Psychologia dziecka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Bee, H., & Boyd, D. (2019). Psychologia rozwoju człowieka. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.
- Czub, T. (2014). Rozwój emocjonalny dzieci i młodzieży. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
- Sękowska, Z. (red.). (2001). Psychologia wychowawcza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.